Αισθητηριακή Επεξεργασία ή Αισθητηριακή Ολοκλήρωση

 

Untitled

Κρίστια Χρίστου-PhD student, MA, SIT, Εργοθεραπεύτρια

Η αισθητηριακή επεξεργασία αποτελεί έναν από τους κύριους τομείς που απασχολούν την κλινική δουλειά των Εργοθεραπευτών. Συχνά θεραπευτές άλλων ειδικοτήτων (λογοθεραπευτές, φυσικοθεραπευτές, ειδικοί παιδαγωγοί), δάσκαλοι, γιατροί καθώς και γονείς ζητάνε να αξιολογηθεί και να παρασχεθεί θεραπευτική υποστήριξη σε παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες που σχετίζονται με αυτό τον τομέα.

Με πολύ απλά λόγια θα μπορούσαμε να πούμε ότι η αισθητηριακή επεξεργασία αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία ένα παιδί θα αναπτύξει τις ικανότητες και δεξιότητες του. Ο όρος αισθητηριακή επεξεργασία ή αισθητηριακή ολοκλήρωση αναφέρεται στον ΤΡΟΠΟ με τον οποίο το νευρικό σύστημα λαμβάνει τα αισθητηριακά ερεθίσματα και τα μετατρέπει σε κατάλληλες κινητικές, συμπεριφορικές, συναισθηματικές αποκρίσεις και αποκρίσεις της προσοχής. Είναι η ικανότητα που έχει κάποιος να παίρνει πληροφορίες από το σώμα του και από το περιβάλλον, να τις οργανώνει και να τις χρησιμοποιεί με λειτουργικό τρόπο στην καθημερινή του ζωή.

Η λέξη ολοκλήρωση υποδηλώνει το ‘πάντρεμα’ των πληροφοριών από το περιβάλλον και το σώμα μας που λαμβάνουμε από τα αισθητηριακά κανάλια. Σε κάθε στιγμή ο εγκέφαλος μας δέχεται πληθώρα αισθητηριακών πληροφοριών και εξαιτίας της αισθητηριακής ολοκλήρωσης ο εγκέφαλος θα απορρίψει τις άχρηστες για τη δεδομένη στιγμή πληροφορίες και θα δώσει προσοχή στις απαραίτητες για τη συνθήκη και στιγμή ώστε να ανταποκριθούμε κατάλληλα και επαρκώς.

Η αισθητηριακή επεξεργασία αποτελεί το θεμέλιο για τη μάθηση. Μαθαίνουμε όταν λαμβάνουμε μια νέα πληροφορία, τη συγκρίνουμε με προηγούμενες εμπειρίες και αξιολογούμε ως προς το πώς να αντιδράσουμε προς τη συγκεκριμένη πληροφορία.

Για παράδειγμα, όταν ακούσουμε το γάβγισμα ενός σκύλου τα αυτιά μας λαμβάνουν την πληροφορία και ο εγκέφαλος αποδίδει νόημα στην πληροφορία με το να αναγνωρίσει ότι πρόκειται για ζώο (δεν είναι γάτα αλλά σκύλος), προσδιορίζει πόσο κοντά μας βρίσκεται και αποφασίζει εάν ο ήχος μοιάζει με αυτό μεγάλου σκύλου ή μικρού. Έπειτα ο εγκέφαλος συνδυάζει την πληροφορία με παλαιότερες εμπειρίες που έχουμε αποθηκεύσει στη μνήμη μας. Εάν μας είχε δαγκώσει ένας σκύλος τότε μπορεί να τρέξουμε μακριά για να τον αποφύγουμε ενώ αν έχουμε μεγαλώσει έχοντας σκύλο στο σπίτι ο ήχος μπορεί να μας κάνει να αναπολήσουμε στιγμές από την παιδική μας ηλικία και το κατοικίδιο μας.

Η διαδικασία της αισθητηριακής επεξεργασίας καθιστά ένα άτομο ικανό να επιβιώσει, δηλαδή να καταλαβαίνει τον κόσμο και το περιβάλλον του και να αλληλεπιδρά με αυτό με τρόπους που να έχουν νόημα. Αρχίζει ενδομήτρια και συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Στα πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας το νευρικό σύστημα βρίσκεται σε κατάσταση ‘υπέρ-ανάπτυξης’ και η αισθητηριακή ολοκλήρωση ραφινάρεται μέσα από τις ελεύθερες δραστηριότητες και το παιχνίδι. Γι αυτό το λόγο τα πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας χαρακτηρίζονται ως αισθητικό-κινητικά χρόνια και είναι κρίσιμα για τον καθορισμό των θεμελίων του νευρικού συστήματος.

Είναι μια διαδικασία που συμβαίνει αυτόματα κατά την ανάπτυξη, δηλαδή δεν μας τη ‘μαθαίνει’ κάποιος. Αυτό γίνεται καθώς λαμβάνουμε πληροφορίες από τους υποδοχείς των αισθητηριακών συστημάτων κατά το παιχνίδι και τις ελεύθερες δραστηριότητες, όπως προαναφέρθηκε.

Πρωτεργάτης της θεωρίας της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης ήταν η Εργοθεραπεύτρια και Νευροεπιστήμονας Jean Ayres η οποία με τον όρο Δυσλειτουργία Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης περιέγραψε κάποια άτυπα κοινωνικά, συναισθηματικά, κινητικά και λειτουργικά πρότυπα συμπεριφοράς τα οποία προέκυπταν ως αποτέλεσμα φτωχής αισθητηριακής επεξεργασίας και δεν ενέπιπταν σε άλλες γνωστές διαταραχές.

Η διαταραχή αισθητηριακής επεξεργασίας είναι πλέον αποδεκτή και αν και δεν έχει συμπεριληφθεί στο αναθεωρημένο διαγνωστικό εγχειρίδιο (DSM-5), οι αισθητηριακές δυσκολίες έχουν συμπεριληφθεί στα συμπτώματα για τη διάγνωση της Διαταραχής Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ). Η αναγνώριση και η συμπερίληψη των αισθητηριακών δυσκολιών ως διαγνωστικό σύμπτωμα στις ΔΑΦ επιβεβαιώνει τη σημαντικότητα που έχουν ως προς την επίδραση στην ποιότητα της ζωής ενός ατόμου. Αυτό με τη σειρά του καθιστά επιτακτική ανάγκη όλων όσων εμπλέκονται στην αντιμετώπιση δυσκολιών αλλά και στην ανάπτυξη παιδιών να γνωρίζουν και να ενημερώνονται για αυτό το τόσο σημαντικό και εξελισσόμενο τομέα.

Οι Εργοθεραπευτές συχνά ακούμε φράσεις όπως «είναι ιδιότροπος», «κι εγώ έτσι ήμουν μικρός», «είναι χειριστικός», «τα κάνει γιατί θέλει σημασία», «είναι ο χαρακτήρας του τέτοιος» κι άλλα πολλά παρόμοια. Ωστόσο τα ποσοστά εμφάνισης των αισθητηριακών δυσκολιών αντικρούουν αυτές τις απόψεις και οι συνεχής μελέτες για την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων στις αισθητηριακές δυσκολίες δίνει την ευκαιρία σε αυτά τα παιδία να απαλλαγούν όσο το δυνατό περισσότερο και όσο το δυνατό γρηγορότερα από αυτή την «κρυφή αλλά ενοχλητική» δυσκολία η οποία μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ποιότητα ζωής.

Σε παιδιά χωρίς αναπτυξιακές διαταραχές η συχνότητα των διαταραχών αισθητηριακής επεξεργασίας κυμαίνεται μεταξύ 10-55% , στο 40-88% σε παιδιά με αναπτυξιακές διαταραχές και στο 70-96% σε άτομα με Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος, σύμφωνα με μελέτες που έχουν δημοσιευτεί. Μπορούν να υπάρχουν ανεξάρτητα ή σε συνδυασμό με άλλες δυσκολίες (συνοσηρότητα) ή ως μέρος μιας διάγνωσης.

Η διαταραχή αισθητηριακής επεξεργασίας είναι αποτέλεσμα της νευρολογικής ‘αποδιοργάνωσης’ η οποία επηρεάζει την επεξεργασία του νευρικού συστήματος με διαφορετικούς τρόπους. Ο εγκέφαλος δεν λαμβάνει τα μηνύματα, ή τα μηνύματα δεν έχουν σταθερότητα, ή τα μηνύματα δεν ‘ενώνονται’ κατάλληλα με άλλες αισθητηριακές πληροφορίες που λαμβάνει από τα άλλα συστήματα (πάντρεμα πληροφοριών).

Η ικανότητα ή η δυσκολία ενός παιδιού να ‘ολοκληρώσει’ και να ρυθμίσει τις αισθητηριακές πληροφορίες μπορεί να έχει σημαντική επίδραση στην άνεση που νιώθει μέσα στο περιβάλλον του. Εξαιτίας του ότι ένα παιδί με δυσκολίες στην αισθητηριακή επεξεργασία αντιδράει ακατάλληλα σε συγκεκριμένα αισθητηριακά ερεθίσματα και δυσκολεύεται να οργανώσει μια αντίδραση με αυτόματο και αυθόρμητο τρόπο, οδηγείτε πολύ συχνά σε δυσκολίες στο να προσαρμοστεί κατάλληλα σε καθημερινές συνθήκες, στο να ρυθμίσει την προσοχή και τη διάθεση του και να λειτουργεί κατάλληλα στο ευρύτερο πλαίσιο της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της μάθησης.

Επιπρόσθετα, τα χαρακτηριστικά των αισθητηριακών δυσκολιών μπορεί να κυμαίνονται μέσα στη μέρα, ή από μέρα σε μέρα ή κατά την συμμετοχή σε δραστηριότητες με διαφορετική απαίτηση. Με άλλα λόγια ανεξάρτητα από το συνδυασμό των συμπτωμάτων ή τη σοβαρότητα τους, αυτά επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες πχ. η ώρα της μέρας, το πλαίσιο στο οποίο βρίσκεται ένα παιδί, το επίπεδο άγχους ή κούρασης, κα. Ίσως είναι εύκολο να το κατανοήσουμε εάν σκεφτούμε τους εαυτούς μας όταν είμαστε χαλαροί και ανεβάζουμε την ένταση του ραδιοφώνου στο αυτοκίνητο για να ακούσουμε ένα τραγούδι ενώ αντιθέτως μπορεί να μειώσουμε την ένταση όταν είμαστε κουρασμένοι ή αγχωμένοι. Οι αισθητηριακές ανάγκες ή δυσκολίες δεν επηρεάζουν ένα άτομο κάθε μέρα με ακριβώς τον ίδιο τρόπο!

Συνήθως τα παιδιά με αισθητηριακές δυσκολίες έχουν δείκτη νοημοσύνης στο μέσο όρο ή και πάνω από το μέσο όρο. Αυτό σε συνδυασμό με την κυμαινόμενη φύση των χαρακτηριστικών προκαλούν πολλές φορές σύγχυση στους ενήλικες του περιβάλλοντος (γονείς, δασκάλους, κλπ) και συχνά τα παιδιά ταμπελόνονται ως ‘τεμπέλης’, ‘χωρίς κίνητρο’, ‘ανυπάκουο’, ‘υπερκινητικό’, ‘προκαλεί φασαρία’ ή η συμπεριφορά τους μεταφράζεται ως ‘προβληματική’.

Από την άλλη πολλές φορές οι γονείς αυτών των παιδιών χαρακτηρίζονται από άλλους ως ‘μη αποτελεσματικοί’, ‘που δεν μπορούν να βάλουν όρια’ κι άλλα πολλά, με αποτέλεσμα να βιώνουν μεγαλύτερο άγχος συγκριτικά με γονείς που τα παιδιά τους δεν αντιμετωπίζουν αισθητηριακές δυσκολίες.

Όταν αναφερόμαστε στην αισθητηριακή επεξεργασία αναφερόμαστε στις πληροφορίες που λαμβάνει ο εγκέφαλος για να επεξεργαστεί από τα 7 αισθητηριακά συστήματα: όρασης, ακοής, αφής, γεύσης, όσφρησης, ιδιοδεκτικότητας και αιθουσαίο.

Η όραση και η ακοή είναι οι «μακρινές» μας αισθήσεις, το οσφρητικό και γευστικό σύστημα είναι κρίσιμα συστήματα για την επιβίωση μας ενώ η αφή, το αιθουσαίο και το ιδιοδεκτικό είναι οι «κοντινές» μας αισθήσεις οι οποίες τυπικά είναι αρκετά ανεπτυγμένες κατά τη γέννηση.

Το απτικό σύστημα έχει διπλό ρόλο, διάκρισης και προστασίας. Ο ρόλος προστασίας του απτικού συστήματος μας είναι να ενημερώνει κατά πόσο κάτι που μας ακούμπησε ή ακουμπήσαμε αποτελεί κίνδυνο και έτσι πυροδοτείτε η κατάλληλη αντίδραση π.χ. ξαφνικά να νιώσουμε κάτι να περπατά στο σώμα μας. Το σύστημα διάκρισης μας επιτρέπει να διακρίνουμε κατά πόσο η απτική πληροφορία πρέπει να ενεργοποιήσει το σύστημα προστασίας ή όχι και να συνεχίσει για περαιτέρω επεξεργασία και συμμετοχή σε κάποια δραστηριότητα. Πρόκειται για ένα μεγάλο σύστημα το οποίο επηρεάζει ποικιλία δεξιοτήτων και ικανοτήτων σε όλους σχεδόν τους τομείς ανάπτυξης.

Το αιθουσαίο σύστημα μας ενημερώνει για το πού βρίσκεται το κεφάλι και το σώμα μας σε σχέση με την επιφάνεια της γης, μας ενημερώνει κατά πόσο κινούμαστε ή είμαστε ακίνητοι, κατά πόσο τα αντικείμενα κινούνται ή είναι ακίνητα, καθώς και για την ταχύτητα και την κατεύθυνση της κίνησης. Επηρεάζει το μυϊκό τόνο, την ισορροπία, το συντονισμό, το στασικό έλεγχο, το χωρικό προσανατολισμό, την οφθαλμοκίνηση, την ικανότητα ανάγνωσης και γλωσσικές δεξιότητες.

Το ιδιοδεκτικό σύστημα μας ενημερώνει για το πού βρίσκονται τα μέλη του σώματος μας, σε ποια κατάσταση βρίσκονται, το εύρος κίνησης που χρειάζεται για κάτι που κάνουμε, τη δύναμη που χρειάζεται να ασκήσουμε. Συμβάλει σημαντικά στην επίγνωση του σώματος μας και συνεισφέρει στον κινητικό έλεγχο και στον κινητικό σχεδιασμό. Είναι το σύστημα το οποίο μας επιτρέπει να κινούμαστε αποτελεσματικά και με αρμονία.

Εν κατακλείδι η αισθητηριακή επεξεργασία είναι μια ‘αόρατη’ διαδικασία η οποία συμβαίνει στα ‘παρασκήνια’, όπως πολλές φορές και η δουλειά των Εργοθεραπευτών η οποία μπορεί να μην είναι άμεσα ορατή και παρατηρήσιμη (εάν τη συγκρίνουμε με άλλες ειδικότητες).

Παρόλα αυτά αποτελεί ένα σημαντικότατο τομέα ο οποίος μπορεί να συμβάλει στη γενικότερη ομαλή ανάπτυξη ενός παιδιού εφόσον δυσλειτουργία σε αυτό τον τομέα μπορεί να επηρεάσει τον κινητικό, συναισθηματικό, κοινωνικό, γνωστικό, αντιληπτικό και μαθησιακό τομέα. Αυτό διαφαίνεται στο πιο κάτω σχεδιάγραμμα που στη βάση της πυραμίδας πάνω στην οποία θα ‘κτιστούν’ οι ικανότητες και δεξιότητες ενός παιδιού βρίσκονται τα αισθητηριακά συστήματα:

 

Untitled1

 

Πηγή: Williams & Shellenberger (1996)

 

Επιπρόσθετα το Μοντέλο Επεξεργασίας Πληροφοριών (Information-Processing Model) υποδεικνύει τη διαδρομή που ακολουθούν οι πληροφορίες μέχρι να αποθηκευτούν στην μακρόχρονη μνήμη. (Wolfe, 2010) Αρχή λοιπόν της διαδικασίας αυτής αποτελούν οι αισθητηριακοί υποδοχείς, άρα οποιοσδήποτε παράγοντας επηρεάζει την αισθητηριακή επεξεργασία θα έχει ως αποτέλεσμα την επιρροή στα επόμενα στάδια που οδηγούν στην αποθήκευση πληροφοριών στη μακρόχρονη μνήμη.

Untitled2

 

Περαιτέρω ανάλυση των αισθητηριακών συστημάτων και το πώς επηρεάζουν την ανάπτυξη θα παρουσιαστούν σε επόμενα άρθρα.

 

Βιβλιογραφία:

Critz,C., Blake, K., Nogueira, E. (2015). Sensory Processing Challenges in children. The Journal of Nurse Practitioners, 11(7).

Delaney, T. (2008). The Sensory Processing Disorder Answer Book. Sourcebooks, Inc., Illinois.

Lynch, S.A., Simpson, C.G. (2001). Sensory Processing. Young Exceptional Children, 7(4).

New Life Journal. (2008). The 7 senses.

Miller, L.J. (2006). Sensational Kids. Peguin. USA.

Miller, L.J., Anzalone, M.E., Lane, S.J., Cermak, S.A., Osten, T. (2007). Concept Evolution in Sensory Integration: A proposed Nosology for Diagnosis. The American Journal of Occupational Therapy, 61(2).

Miller, L.J., Nielsen, D.M., Schoen, S.A. (2012). Attention deficit hyperactivity disorder and sensory modulation disorder: A comparison of behaviour and physiology. Research in Developmental Disabilities, 33.

Schaaf, R., Benevides, T.W., Leiby, B.E., Sendecki, J.A. (2015). Autonomic Dysregulation During Sensory Stimulation in Children with Autism Spectrum Disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45.

Wolfe, P. (2010). Brain Matters. 2nd edition.