Γραφή… Μια σύνθετη δεξιότητα

Γραφή… Μια σύνθετη δεξιότητα

Κρίστια Χρίστου

Phd student, MA, SIT, Εργοθεραπεύτρια

Σαν Εργοθεραπευτές πολύ συχνά καλούμαστε να αξιολογήσουμε και να παρέμβουμε στις δεξιότητες γραφής σε παιδιά εφόσον αποτελεί το κύριο μέσο «απόδειξης» της γνώσης και μια δεξιότητα που τα περισσότερα παιδιά στο σχολικό πλαίσιο χρησιμοποιούν κατά το μεγαλύτερο μέρος της μέρας.

Ωστόσο πρόκειται για μια σύνθετη δεξιότητα η οποία προϋποθέτει πολλές άλλες δεξιότητες οι οποίες χρειάζεται να έχουν αναπτυχθεί και να ωριμάσει κατάλληλα ώστε να προβεί ένα παιδί στην έκφραση μέσω του γραπτού λόγου και όχι μόνο την ανάπτυξη καλής σύλληψης μολυβιού.

Είναι μια πολύπλοκη δεξιότητα η οποία εξαρτάται από την ωρίμανση τόσο κινητικών όσο και αισθητηριακών, γνωστικών και αντιληπτικών δεξιοτήτων ώστε ένα παιδί να μπορεί να εκφραστεί μέσω του γραπτού λόγου. Πολλά παιδιά με δυσκολίες στις γραφοκινητικές δεξιότητες χαρακτηρίζονται ως «τεμπέληδες» ή ότι γράφουν μόνο «όταν θέλουν» εξαιτίας του ότι κάποιες φορές μπορούν να γράψουν με μεγαλύτερη επιτυχία ενώ άλλες όχι.

Αυτή η παρατήρηση από μόνη της μπορεί να παραπέμψει στο ότι ένα παιδί δεν έχει αυτοματοποιήσει τους μηχανισμούς και τις δεξιότητες που απαιτούνται ώστε η δεξιότητα αυτή να χρησιμοποιείτε αβίαστα και χωρίς κόπο.

Αυτοματοποίηση είναι η ικανότητα να εκτελούμε μια δεξιότητα ασυνείδητα με ταχύτητα και ακρίβεια ενώ συνειδητά χρησιμοποιούμε άλλες λειτουργίες του εγκεφάλου (B.Bloom, 1986). Η αυτοματοποίηση μπορεί να θεωρηθεί ως ένα δώρο για τον άνθρωπο εφόσον από τη στιγμή που αυτοματοποιείται μια δεξιότητα (στρατηγική διατήρησης) τότε μπορούμε να στρέψουμε την προσοχή μας αλλού και έτσι να αναπτύξουμε άλλες ικανότητες, δεξιότητες και γνώσεις.

Ας δούμε μια σειρά δεξιοτήτων που χρειάζονται για να αναπτυχθεί η γραφή.

  1. Οργάνωση κίνησης: η ικανότητα διατήρησης της στάσης του σώματος και συγκράτησης του εργαλείου γραφής.
  2. Κινητικός σχεδιασμός: η ικανότητα σχεδιασμού και εκτέλεσης μιας δράσης.
  3. Απτική/ιδιοδεκτική επεξεργασία (κιναισθητική ανατροφοδότηση): η ικανότητα αίσθησης του μολυβιού στο χέρι και η εφαρμογή της κατάλληλης πίεσης για το γράψιμο.
  4. Ανάπτυξη πλευρίωσης: όταν αναφερόμαστε ότι ένα παιδί έχει αναπτύξει δεξιά ή αριστερή πλευρίωση στην ουσία αναφερόμαστε στην ωρίμανση του εγκεφάλου να ‘καθορίσει’ ποιο εγκεφαλικό ημισφαίριο θα αναλάβει την πρωτοκαθεδρία, ωστόσο η καλή συνεργασία των δύο ημισφαιρίων είναι απαραίτητη σε όλες τις δραστηριότητες που εκτελούμε καθημερινά.
  5. Χίασμα μέσης γραμμής: η κίνηση των ματιών, του χεριού ή του αντιβραχίου για να κινηθούν περνώντας τη μέση γραμμή του σώματος χωρίς να κινηθεί κάποιο άλλο μέρος του σώματος. Με τον όρο μέση γραμμή αναφερόμαστε σε μια νοερή γραμμή που διαχωρίζει το σώμα μας σε δύο μέρη δεξιά-αριστερά και το πέρασμα της μέσης γραμμής αποτελεί σημαντική δεξιότητα που παρεμβαίνει τόσο στις δεξιότητες γραφής όσο και ανάγνωσης.
  6. Συντονισμός των δύο πλευρών του σώματος: κατά τη γραφή ένα παιδί καλείται να συντονίσει κατάλληλα τις δύο πλευρές του σώματος ώστε να μπορεί να σταθεροποιήσει το χαρτί με το βοηθητικό χέρι ενώ ταυτόχρονα μπορεί με άνεση και ευκολία να χρησιμοποιήσει το επικρατέστερο χέρι για τη γραφή. Ο συντονισμός των δύο πλευρών του σώματος αναπτύσσεται ενώ ένα παιδί εμπλέκεται σε κινητικές δραστηριότητες και κατά το παιχνίδι.
  7. Συντονισμός χεριού-ματιού: η ικανότητα χρήσης των ματιών και του χεριού σαν μια ολότητα. Η ανάπτυξη του συντονισμού χεριού ματιού προκύπτει μέσα από την ολοκληρωμένη επεξεργασία του οπτικού, απτικού, ιδιοδεκτικού και αιθουσαίου συστήματος και σε αντίθετη περίπτωση η οπτικό-χωρική κρίση και ο ακριβής κινητικός έλεγχος παρεμποδίζονται. Ένα παιδί με δυσκολία στο συντονισμό χεριού-ματιού μπορεί να βρίσκει δύσκολη και την πιο απλή δραστηριότητα π.χ. ντύσιμο, γδύσιμο, χρήση πιρουνιού-μαχαιριού, κλπ.
  8. Συντονισμός λεπτής κίνησης: δεξιότητες λεπτής κίνησης οι οποίες κτίζονται η μια πάνω στην άλλη και επηρεάζει η μια την άλλη ώστε να οδηγηθεί ένα παιδί στη σταδιακή εξέλιξη της επιδέξιας κίνησης του χεριού και των δακτύλων.
  9. Διαδοχοκίνηση: Κάθε γράμμα της Α/Β σχηματίζεται από την εκτέλεση μια διαδοχικής κίνησης, τα παιδία που παρουσιάζουν δυσκολία στην διαδοχοκίνηση εμφανίζουν αστάθεια στο σχηματισμό των γραμμάτων.
  10. Λειτουργική σύλληψη μολυβιού: αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο τοποθετούνται τα δάκτυλα στο εργαλείο γραφής. Η πιο γνωστή και αποδεκτή σύλληψη είναι η δυναμική τριποδική σύλληψη(αντίχειρας-δείκτης ενώ ο μέσος δάκτυλος σταθεροποιεί το μολύβι). Ωστόσο η απλή τριποδική λαβή (αντίχειρας-δείκτης-μέσος), η δυναμική τετραποδική (αντίχειρας-3 δάκτυλα) και η προσαρμοστική τριποδική (αντίχειρας-δείκτης μέσος αλλά το μολύβι συγκρατείτε ανάμεσα στο δείκτη και το μέσο) θεωρούνται αποδεκτές λαβές.
  11. Ικανότητα απεικόνισης μέσω σχεδίου: Η σημασία ανάπτυξης αυτής της δεξιότητας θα μπορούσε να απασχολήσει ένα ολόκληρο άρθρο αποκλειστικά. Η απεικόνιση μέσω σχεδίου είναι η πρώτη γραφή για τα παιδιά, η ικανότητα να «φανταστούν» ένα σχέδιο και να προσπαθήσουν οργανωμένα να το αποτυπώσουν στο χαρτί είναι μέγιστης σημασίας για την ικανότητα αυτό-έκφρασης και άλλων δεξιοτήτων. Συχνά γονείς και δάσκαλοι ανησυχούν για τις δεξιότητες γραφής ενός παιδιού και όταν ρωτηθούν για το σχέδιο η απάντηση είναι πολύ συχνά η ίδια «ποτέ δεν ήταν καλός στη ζωγραφική», «δεν ασχολήθηκε ποτέ με το να φτιάξει μια ζωγραφιά», κα. Να διευκρινίσουμε ότι άλλο είναι να χρωματίσει ένα παιδί ένα έτοιμο σχέδιο και να παραμείνει στις γραμμές και άλλη ικανότητα και άλλες απαιτήσεις έχει η διαδικασία να «κατασκευάσει» το ίδιο ένα σχέδιο με δικές του ιδέες. Η παρατήρηση ότι ένα τετράχρονο παιδί έχει μάθει να σχηματίζει σχήματα, αριθμούς ή και γράμματα αλλά δεν μπορεί να εκφραστεί μέσω σχεδίου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν διατρέχει κανένα κίνδυνο να παρουσιάσει δυσκολίες γραφής στο μέλλον!
  12. Οπτική επικέντρωση: η ικανότητα των ματιών να «δουλεύουν» μαζί.
  13. Πνευματική προσοχή: η ικανότητα απόρριψης διασπαστικών ερεθισμάτων.
  14. Συγκέντρωση: ικανότητα διατήρησης σταθερής συγκέντρωσης και ενημερότητας σε λεπτομέρειες για συγκεκριμένη χρονική περίοδο.
  15. Λεκτική κατανόηση: η ικανότητα κατανόησης αφηρημένων εννοιών και η ικανότητα ένα παιδί να ακολουθεί λεκτικές οδηγίες.
  16. Εσωτερικός εκφραστικός λόγος: η ικανότητα ξεκάθαρης σκέψης, οργάνωσης ιδεών και εννοιών και η επικοινωνία μέσω του γραπτού λόγου.
  17. Ανάκληση μνήμης: η ικανότητα μνήμης του σχηματισμού των γραμμάτων και οι προαπαιτούμενες κινήσεις που χρειάζονται για να σχηματιστεί κάθε γράμμα.
  18. Εργαζόμενη μνήμη: η εργαζόμενη μνήμη είναι σαν το διευθύνον σύμβουλο (CEO) μιας εταιρίας, ο οποίος είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο του ποιος κάνει τι και να επιβεβαιώνει ότι όλα ολοκληρώνονται.
  19. Αντίληψη χώρου: η ικανότητα κατάλληλης χρήσης του χώρου.
  20. Οργάνωση: η ικανότητα οργάνωσης της σκέψης, του σώματος και του χώρου για την παραγωγή σκόπιμων αποκρίσεων.
  21. Ορθογραφική κωδικοποίηση: η ικανότητα αναπαράστασης μιας τυπωμένης λέξης στη μνήμη και η ικανότητα πρόσβασης σε αυτήν.
  22. Οπτική μνήμη: μνήμη προτύπων λέξεων/αριθμών και η συγκράτηση πληροφοριών για παράδειγμα κατά την αντιγραφή από τον πίνακα.
  23. Προσανατολισμός/κατευθυντικότητα: αδυναμία στην κατευθυντικότητα προκαλεί σύγχυση μεταξύ ομοίων γραμμάτων αριθμών (δεξιά-αριστερόα, πάνω-κάτω).
  24. Ακουστική επεξεργασία: η ικανότητα επεξεργασίας ακουστικών πληροφοριών.

Τόσο απλά!!! Συνεπώς όταν αναφερόμαστε στη γραφή στην ουσία αναφερόμαστε στον συντονισμό και στην ωρίμανση όλων των πιο πάνω δεξιοτήτων. Η λίστα αυτή σαφώς και μπορεί να γίνει μεγαλύτερη. Για παράδειγμα οι συναισθηματικοί παράγοντες αποτελούν σημαντικό κριτήριο για επιτυχή εμπλοκή, το παιδί που είναι συναισθηματικά ταλαιπωρημένο γιατί συμβαίνει κάτι στο σπίτι, γιατί δεν έχει φίλους στην αυλή του σχολείου για να παίξει, το παιδί που πιέζεται να συντονίσει όλες αυτές τις δεξιότητες ενώ δεν έχει αναπτύξει μεγάλο μέρος από αυτές κατάλληλα μπορεί εύκολα να χάσει το κίνητρο του, να νιώθει αποθαρρυμένο και φυσικά να γράφει βιαστικά και «άσχημα» ώστε απλά να τελειώσει την εργασία του για να «γλυτώσει» από την τόσο κουραστική για το ίδιο δουλειά.

Επιπρόσθετα ένα παιδί που παρουσιάζει δυσκολίες στην αισθητηριακή επεξεργασία έχει αυξημένα ποσοστά πιθανοτήτων να επηρεαστεί η ανάπτυξη των πιο πάνω δεξιοτήτων και κατ’ επέκταση να επηρεαστεί και η γραφή.

Η παρέμβαση πολλές φορές δεν αφορά μόνο τους Εργοθεραπευτές αφού όπως διαφαίνεται και στις δεξιότητες που προαναφέρθηκαν  αρκετές από αυτές αφορούν και τον τομέα της γλώσσας και του λόγου, άρα σε τέτοια περίπτωση η ολιστική η αξιολόγηση και παρέμβαση σε συνεργασία με ένα λογοθεραπευτή ή/και ειδικό παιδαγωγό μπορεί να είναι απαραίτητη.

Γονείς… η παρέμβαση στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων γραφής δεν είναι μέσω πολλών φυλλαδίων, τετραδίων και μολυβιού έχοντας το παιδί καθισμένο σε μια καρέκλα να γράφει ασταμάτητα μέχρι να «μάθει». Πολλές φορές η παρέμβαση αφορά στο να αναπτύξει όλο αυτό το υπόβαθρο πάνω στο οποίο θα κτίσει την ικανότητα γραφής αλλιώς μπορούμε να κτίζουμε «κάστρα στην άμμο».