Εικαστική Θεραπεία για Παιδιά με Αυτισμό

Εικαστική Θεραπεία για Παιδιά με Αυτισμό

Παύλος Παναγιώτου, Εικαστικός Θεραπευτής,

Επιστημονικός συνεργάτης κέντρου ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ

Η Εικαστική Θεραπεία έχει αποτελέσει μέρος εκπαιδευτικών και θεραπευτικών προγραμμάτων για παιδιά με αυτισμό από τα πρώτα στάδια ανάπτυξης του επαγγέλματος (1960). Με το πέρασμα του χρόνου, επαγγελματίες θεραπευτέςέχουν αναπτύξει διάφορα μοντέλα Εικαστικής Θεραπείας. Τα μοντέλα αυτάπεριλαμβάνουν δουλειά που στοχεύει στην ανάπτυξη του σχεδίου των παιδιώνώστε να προχωρήσουν σε πιο προχωρημένα στάδια ή και την ψυχοθεραπευτικήπαρέμβαση με στόχο την ανακούφιση από συναισθηματικές δυσκολίες. Οι Εικαστικοί Θεραπευτές, δίνουν ιδιαίτερη σημασία στις εικόνες που δημιουργούνται από τα παιδιά, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα το πόσο σημαντικό είναι να μοιραζόμαστε έννοιες και συναισθήματα μέσα στα πλαίσια της
θεραπείας.

Οι ερευνητές Εικαστικής Θεραπείας που ασχολούνται με τις Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) έχουν στραφεί εδώ και αρκετά χρόνια προς μια κατεύθυνση πουστοχεύει στη δημιουργία διαδικασίας για αποτελεσματικά σχέδια προσέγγισης από μικρή ηλικία, από τη πρώτη διάγνωση. Παρόλο που η Εικαστική Θεραπεία είναι μια καινούργια επιστήμη και η έρευνα στο τομέα των Διαταραχών Αυτιστικού Φάσματος είναι ακόμη σε ‘βρεφικό’ στάδιο, εμπειρικές μελέτες που έχουν διεξαχθεί από Θεραπευτές και άλλες αξιολογήσεις της σχετικής βιβλιογραφίας/δεδομένων δείχνουν την Εικαστική Θεραπεία ως μια κατάλληλη εναλλακτική θεραπεία για παιδιά με ΔΑΦ (Evans & Dubowski
2001, Emery 2004, Kearns 2004, Martin 2009, Regev & Snir 2013, Schweizer, Knorth & Spreen 2014) η οποία στοχεύει τη βελτίωση στους ακόλουθους τομείς:

· Αυτογνωσία – Αυτοπεποίθηση

· Καταπολέμηση του άγχους – Συναισθηματική διαχείριση

· Ανάπτυξη επικοινωνιακών και κοινωνικών δεξιοτήτων

Στο Κέντρο ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ η Εικαστική Θεραπεία προσφέρεται στα παιδιά κυρίως ως μέρος μιας διεπιστημονικής παρέμβασης με σκοπό να δοθεί έμφαση στην ολιστική αντιμετώπιση των δυσκολιών ενός παιδιού δίνοντας μεγάλη προσοχή στο συναισθηματικό τομέα των παιδιών. Στόχος της Εικαστικής Θεραπείας είναι η παροχή ενός σωματικά/συναισθηματικά ασφαλούς χώρου όπου το παιδί θα έχει την ευκαιρία να εκφραστεί και να ανακαλύψει τον εαυτό του χρησιμοποιώντας τα υλικά τέχνης. Οι εικόνες που δημιουργούνται κατά τη διάρκεια των συνεδριών αποτελούν ένα «αρχείο» (πορτφόλιο) συναισθημάτων και ιδεών που με το χρόνο το παιδί θα βοηθηθεί να ερμηνεύσει και να μοιραστεί. Ο θεραπευτής αναλαμβάνει το ρόλο ενός ‘συντρόφου’ ο οποίος πορεύεται μαζί με το παιδί ενώ το ίδιο δημιουργεί, μοιράζεται και ανακαλύπτει συναισθήματα και πτυχές του εαυτού του. Υποστηρίζει το παιδί όσον αφορά τη συναισθηματική αναγνώριση/διαχείριση και αποτελεί όσο το δυνατό πιο ‘ουδέτερο’ δέκτη συμπεριφοράς του παιδιού που μπορεί μεταφέρει πτυχές του εαυτού του οι οποίες το προβληματίζουν. Δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη λέξη ‘σύντροφος’, αφού ο Θεραπευτής και το
παιδί με το χρόνο αρχίζουν να δουλεύουν μαζί με ένα κοινό στόχο, ο οποίος θα τεθεί

σύμφωνα με τις ανάγκες και δυνατότητες του παιδιού

έχοντας πάντα ως βάση τη συναισθηματική και προσωπική ανάπτυξη. Οι εικαστικές/χειροτεχνικές δραστηριότητες αποτελούν ένα ευχάριστο τρόπο ανάπτυξης δεξιοτεχνίας, πρωτοβουλίας και αυτό-έκφρασης αλλά σημειώνεται πως ο θεραπευτής δε διαμορφώνει την δημιουργική δραστηριότητα του παιδιού για να το μάθει π.χ., πώς να χρωματίζει ή να ζωγραφίζει ‘σωστά’ ή με σωστές κινήσεις. Φυσικά, η σωστή και ασφαλής χρήση των υλικών αποτελεί μέρος της θεραπείας αλλά η προσέγγιση για κπαιδευτικούς σκοπούς δεν αποτελεί στόχο της Εικαστικής Θεραπείας. Το παιδί δεν καλείται σε καμία περίπτωση να συζητήσει ή να εμπλακεί σε δραστηριότητες που μπορεί να έχουν στόχο το να ικανοποιήσουν τις προσωπικές ανάγκες/προσδοκίες του θεραπευτή, γονέα ή δασκάλου παρά μόνο εάν το ζητήσει το ίδιο. Ο θεραπευτής πιθανόν να συστήσει δραστηριότητες που θα αποτελέσουν την κατάλληλη πρόκληση ώστε το παιδί να πειραματιστεί με τη συμπεριφορά του και τον τρόπο που συναναστρέφεται με τους άλλους, αλλά αυτό γίνεται
σταδιακά και μόνο όταν το παιδί νοιώσει ασφάλεια, εμπιστοσύνη και είναι έτοιμο να ανταπεξέλθει. Η φιλοσοφία αυτή σέβεται και στοχεύει να κανοποιήσει πρωτίστως τα δικαιώματα και τις ανάγκες που έχει το κάθε παιδί ως μοναδικό άτομο, προωθώντας μια ενεργή προσπάθεια ενδυνάμωσης του ως μέλος μιας οικογένειας και συνεπώς, της κοινωνίας.

Η παρέμβαση Εικαστικής Θεραπείας ξεκινά με δύο στάδια αξιολόγησης κατά την οποία αξιολογούνται: 1) οι διαπροσωπικές σχέσεις παιδιού/θεραπευτή και 2) ο τρόπος με τον οποίο το παιδί χειρίζεται και αξιοποιεί τα υλικά τέχνης (τονίζεται πως ένα παιδί δε χρειάζεται να επιδείξει ‘ταλέντο’ στις Καλές Τέχνες για να μπορέσει να συμμετάσχει σε πρόγραμμα Εικαστικής Θεραπείας). Το πρώτο στάδιο αξιολόγησης καθιστά την παρακολούθηση του παιδιού όταν βρίσκεται σε οικείο περιβάλλον π.χ. κατά τη διάρκεια Εργοθεραπευτικής συνεδρίας όπου το παιδί θα έχει την ευκαιρία να γνωρίσει τον θεραπευτή και να συνηθίσει την παρουσία του. Απώτερος σκοπός του πρώτου σταδίου είναι να δημιουργηθεί όσο το δυνατόν καλύτερο περιβάλλον για την πρώτη θεραπευτική
συνεδρία. Το δεύτερο στάδιο αξιολόγησης αποτελείται από τρεις εβδομαδιαίες συνεδρίες με διάρκεια μια ώρα, διαμέσου των οποίων αξιολογείται γενικότερα η καταλληλόλητα της Εικαστικής Ψυχοθεραπείας για το παιδί βάση τον πιο πάνω σημείων 1 και 2. Οι πληροφορίες που συλλέγονται από τις συνεδρίες αξιολόγησης δείχνουν κάποια σημεία που μπορούν να αποτελέσουν πρότυπο διαμόρφωσης του θεραπευτικού σχεδιασμού και παρακολούθησης της θεραπείας.

Τα σημεία είναι τα εξής:

1) Τα πρότυπα συμπεριφοράς που χρησιμοποιούνται από το παιδί κατά τη διάρκεια των συνεδριών Εικαστικής Θεραπείας στη παρουσία του Θεραπευτή π.χ. επίδειξη και διαχείριση ενθουσιασμού, αδιαφορίας ή επιθετικότητας, εκρήξει θυμού, αντίσταση στη χρήση υλικών.

2) Τα πρότυπα συμπεριφοράς που μαθαίνει το παιδί από τη συναναστροφή του με άλλα άτομα, τα οποία παρατηρούνται κυρίως στα πλαίσια ομαδικής θεραπείας, πάντα σε συνδυασμό με τα πιο πάνω παραδείγματα. Τέτοια πρότυπα μπορεί να χρησιμοποιηθούν από το θεραπευτή με σκοπό να βοηθήσει το παιδί να τα αναπτύξει περισσότερο π.χ. αντίδραση και σχόλια από και προς άλλα παιδιά (δεκτικότητα, ανοχή στη ματαίωση) καθώς επίσης ο τρόπος με τον οποίο το παιδί εμπλέκεται σε ομαδικό παιχνίδι/εικαστικές δραστηριότητες (απομάκρυνση, προσέγγιση, πρωτοβουλία, αναγνώριση κοινωνικών κανόνων, σεβασμός, επίδειξη ενδιαφέροντος προς τους άλλους).

3) Το σημείο στο οποίο το παιδί υποχωρεί ή διακόπτει επαφή με άλλα άτομα.

Εφόσον οι συναντήσεις αξιολόγησης θέτουν θετική βάση για περεταίρω παρέμβαση, ο θεραπευτής ορίζει την ελάχιστη διάρκεια της θεραπείας η οποία συνήθως ανέρχεται στον ένα χρόνο. Η θεραπευτική παρέμβαση αποτελείται επίσης από τακτές συνεδρίες ανασκόπησης όπου αναθεωρούνται οι θεραπευτικοί στόχοι και το θεραπευτικό πλάνο.

Τονίζεται πως δεν ακολουθείται «μοντέλο» θεραπείας με τη μορφή «συνταγής» όμως τηρούνται αυστηρά δεοντολογικές, ηθικές και προστασίας προσωπικών δεδομένων αρχές. Η Εικαστική Θεραπεία προσαρμόζεται στις ανάγκες και δυνατότητες του κάθε παιδιού. Με βάση τα πιο πάνω, αναφέρεται πως μερικά παιδιά έχουν ανάγκη μιας μη-κατευθυνόμενης προσέγγισης, όπου στο επίκεντρο βρίσκεται η επικοινωνία και η δημιουργική χρήση της γλώσσας του σώματος και των υλικών καθιστά την ίδια την Θεραπεία, δηλαδή ο Θεραπευτής δε θα καλέσει το παιδί να εμπλακεί σε διαδικασία ‘ανάλυσης’ συναισθημάτων/σκέψεων που αναδύουν μέσα από τη δραστηριότητα. Ο Εικαστικός Θεραπευτής ‘συντονίζεται’ με κινήσεις του παιδιού και στοχεύει να το βοηθήσει να νοιώσει άνετα ούτως ώστε να αξιοποιήσει τα υλικά τέχνης. Άλλα παιδιά γνωρίζουν τις προσδοκίες που έχουν για τον εαυτό τους ή οι άλλοι από αυτά, έτσι μπορεί να γίνει η πιο ‘παραδοσιακή’ χρήση των υλικών όπου ενθαρρύνονται να τα χρησιμοποιούν
και να πειραματίζονται με όσους περισσότερους τρόπους γίνεται. Παρόλο που η χρήση λεκτικής γλώσσας είναι πολύ σημαντική, από την πρώτη επαφή μεταξύ παιδιού και θεραπευτή, οι θεραπευτικές συνεδρίες περιέχουν αμοιβαία αποστολή και παραλαβή ‘συνθημάτων’. Τα συνθήματα αυτά περιλαμβάνουν χρήση χειρονομιών και βλέμματος, εκφωνήσεις και σκίτσα μεταξύ άλλων. Καθώς η θεραπευτική σχέση αναπτύσσεται ο ‘συντονισμός’ μεταξύ θεραπευτή και παιδιού καθιστά περεταίρω επικοινωνία και κατανόηση μέσω τέτοιων συνθημάτων.

Όπως είναι ευρέως γνωστό και αποδεκτό η πρώιμη παρέμβαση αποτελεί κριτήριο για την ομαλοποίηση των δυσκολιών και την πρόληψη δημιουργίας περαιτέρω δυσκολιών. Έτσι και η εικαστική θεραπεία ως ένας εναλλακτικός τρόπος παρέμβασης για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών υποστηρίζει ότι η παρέμβαση πρέπει να αρχίζει το συντομότερα δυνατό. Η ολιστική παρέμβαση που εφαρμόζεται από τη διεπιστημονική ομάδα του κέντρου ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ δίνει τη σημασία που αρμόζει στη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών μέσα από τις προσεγγίσεις που εφαρμόζονται. Η Εικαστική Θεραπεία έρχεται με τη σειρά της να προσφέρει τις εμπειρίες και τις ευκαιρίες που θα βοηθήσουν στη συναισθηματική διαχείριση, στη διαδικασία αυτό-γνωσίας και ενίσχυσης της εικόνας εαυτού.

One thought to “Εικαστική Θεραπεία για Παιδιά με Αυτισμό”

  1. Pingback: vioglichfu.7m.pl

Comments are closed.